Saadet Güneşi : Seadeti Ebediyeye Kavuşturacak İlmi ve Dini Bilgiler

DANIŞIKLI DÖVÜŞ: SERBEST FIRKA

Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

Tarih: 2018-07-16 / Hit: 45

1930 senesinde Gazi’nin direktifiyle kurulan muvazaa partisi Serbest Fırka, beklenmedik bir teveccüh kazanınca, ancak 98 gün yaşayabilmiştir.
 
Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı Gazi kurmuştu. Acaba neden reisicumhurluğunun 7. senesinde kendi fırkası olan Halk Fırkası’na karşı muhalif bir fırka meydana getirme ihtiyacını hissetti? Demokrasi hayalleri vardı da, onu gerçekleştirmek için mi? Tabii ki hayır. Onun nutuklarında kullandığı demokrasi tabiri, tek parti cumhuriyetini ifade eder.
O zamanki ABD sefiri Grew’in de işaret ettiği üzere, dünya Türkiye’yi, tek parti sistemi sebebiyle“Şeklen Batılı; hakikatte Doğulu”diye küçük görüyor; kontrolü altındaki memleketlerde vaziyete göre bazen otokrasi, bazen demokrasiyi destekleyen liberal Batı bloku, hükûmeti demokrasiye teşvik ediyordu. Gazi de“Bugünkü manzaramız aşağı yukarı bir diktatörlük manzarasıdır”itirafında bulunmuştu.
 
Korkutan ikilik
 
Zahiren gayet dost göründükleri hâlde Gazi ile18 senelik tek parti iktidarının neredeyse yegane başbakanıve Gazi’nin her icraatında ortağı İsmet Paşa arasında zamanla ciddi bir siyasi rekabet doğdu.
SF kurucularındanSüreyya Paşa,Zavallı Serbest Fırka kitabında (1951) anlatıyor: “1930’a doğru ikisi arasında bir soğukluk belirmişti. İsmet Paşa giderek güçleniyordu. Halbuki Gazi, memlekette kimsenin sivrildiğine tahammül edemezdi. Her işi, her inkılabı, her imarı, her teşkilatı yalnız kendisi yapmak ve o fikrin yalnız kendisinden çıktığını etrafa yaymak isterdi. Memlekette yalnız büyük olarak kendisinin tanınmasını isterdi. Halk Fırkası içinde Gazi ve İsmet Paşa taraftarları diyeiki hizipbelirmişti. Bu ikiliğin ibresi, Gazi aleyhine dönmekte devam ediyordu.
İsmet’in elinde2 kuvvetvardı: Parti reisliği ve başvekillik. Başvekillikten azledilse, fırka reisliği elinde kalacaktı. Bundan azletmek de kolay değildi. Zira fırka kodamanları onun yanındaydı. Hatta reisicumhur seçiminde İsmet Paşa’ya da rey verilebileceği sözleri dolaşmaya başladı. Gazi için bunu önlemek lazımdı. Bunun için Meclis'te kendi tarafındanmuhalif bir fırkateşkiline kalkarak memlekete birdemokrasi görüntüsüvermek; aynı zamanda pek çok haksızlıklar sebebiyle bunalmış milleti de İsmet’in elindenkendisinin kurtardığıimajını uyandırmak lazımdı. Böylece iki fırkayı da elinde oynatıp, zamanın icabına göre birini iktidara getirmek istiyordu.
SCF kurulduktan sonra bazı yerlerde İsmet Paşa’nınresimlerinin yırtıldığıhaberi geldi; hatta bu yüzden İsmet’in ağlayarak Gazi’ye geldiği işitildi. Şu hâlde Gazi’nin maksadı hâsıl olmuştu. Bu suretle İsmet’in elindenhem başvekillik, hem de fırka reisliğialındı. Celal (Bayar) başvekil oldu.”
 
Tamamen duygusal
 
1920’den itibaren Türkiye’nin hayatında söz sahibi olan Halk Partisi, 1925’ten itibarenmuhalefeti ve basın hürriyetiniortadan kaldırarak, siyaset, din, kültür ve sosyal hayat üzerindeki kontrolünü sıkılaştırmıştı. Devletçilik politikası ve yaşanan kıtlıklar, ekonomik sıkıntıları iyice arttırdı. 1929 dünya ekonomik krizi de hükûmeti iyice sıkıştırdı. Gruptakimuhalefetarttı.
Bunun üzerine Gazi, samimi ve eski bir arkadaşı olan Fethi Bey’i Paris’ten getirterek 12 Ağustos 1930’daSerbest Cumhuriyet Fırkasıadında bir muvâzaa [danışıklı dövüş] partisi kurdurdu. HF’ndan ayrılan birkaç kişi de fırkaya kaydoldu.
EskiİttihadcıFethi Okyar, Sultan Hamid tahttan indirilip Selânik’e sürüldüğünde muhafızı idi. Mustafa Kemal’e, onu korumak için askerlikten atılmak pahasına aşkla bağlıydı. Fethi Bey, aslında Fransızfinans çevrelerinintanıdığı bir isimdi. Bu sayedekredialmak kolaylaşacaktı.
Ancak Fethi Beykellesinden eminolmadığı için, ileride hainlikle suçlanmayacağına dair Gazi’den bir teminat istedi. Gazi bu teminatı Cumhuriyet gazetesi vasıtasıyla verdi. Başvekil İsmet ve Meclis Reisi Kazım Paşalardan da teminat gelince işe başladı. Gazi,“Ben reisicumhur sıfatıyla bu iki fırkaya karşı bitaraf kalacağım”demiş; orduya da aynı talimatı vermişti. (Ancak bu sözünü tutmayacaktır.)
 
Gerginlik
 
Halk bu hareketi önceşüpheylekarşıladı. Ama reisicumhurun kız kardeşini bile partide âzâ olarak görünce şaşırdı. Hatta Makbule Hanım, otomobille Yalova köylerine seçim propagandasına gitmiş; akşamında ağabeyi Fethi Bey’i,“Bizim hemşireye söyle, vergileri kaldıracağız deyip durmasın, vergisiz hükûmet olmaz”diyerek azarlamıştı.
Halkın teveccühü artınca SF mensupları işiciddiyealdılar. HF’nın bile programı yok iken, modern demokrasilerdeki gibi birprogramhazırladılar. 11 maddelik programın 7 maddesi ekonomiye dairdi. Pişman olan hükûmet, SF’yı düşman edindi ve irtica ile suçladı. Reisicumhur yeni partiye 70 milletvekili vadetmişti; ancak bu sayı14’te kaldı.
Fethi Bey’inEge seyahatiipleri gerdi. Fırkanın kalesi İzmir’de kendisine büyük tezahürat oldu. Vali Dirik heyeti şehre sokmayınca, liman amelesi grev yaparak heyeti karşıladı. Zar zor şehre giren Fethi Bey’e bu sefermitingizni verilmedi. Otelin önünde toplanan halk, SF aleyhinde yazan Anadolu Matbaasını taşladı. İzdihama polis müdahale edince, 10 yaşında bir çocuk öldü. Nihayet Fethi Bey, 50 bin kişiye hitap etme imkânı buldu. Aynı tezahürat Aydın, Manisa, Menemen, Akhisar ve Balıkesir’de de yaşandı. Bunun üzerine Gazi,“Ben HF’nın başıyım”diyerek SF’yegözdağı verdi.
Bu aradabelediye seçimlerioldu. SF’liseçmenlerin ismi listelerden siliniyor. Sandıklar kayboluyor, çalınıyor veya polis tarafından alıkonuyor; SF’liler dövülüyordu. Buna rağmen zaten 37 vilayette seçime girebilen SF,502 belediyeden 42’sinikazandı. Burjuvazinin güçlü olduğu yerleri almıştı. İzmir, Aydın, Pınarhisar, Vize, Keşan, Lüleburgaz, Kırklareli, Malkara, Biga, Armutlu, Bandırma, Susurluk, Burgazada, Maltepe, Samsun, Merzifon ve Ladik’te SF namzetleri kazandı. İstanbul’da HF, 36 bin; SF 13 bin rey aldı. 250 binden çok seçmen isehiç rey kullanmadı.Azınlıklar da SF’yitutuyordu; hatta namzetlerin birkaçı gayrimüslimdi. HF’deazınlıklardanhiç namzet yoktu.
Bu neticeyi Gazi bile yutmadı.“Her tarafta partimiz kazanıyor”sözüne;“Hayır, partimiz değil, polis ve jandarma kazanıyor”demekten kendisini alamadı. Saf bir adam olan Fethi Bey, seçimlere girmek yerine teşkilatınıgüçlendirseydiveya seçimlerde icab edentedbirlerialsaydı, belki fırkasını kurtarabilirdi.
 
İpler kopuyor
 
Bunun üzerine HF’liler Gazi’ye çıkarak“Ya bizimle beraber ol, ya da biz kendimize bir reis seçeriz”diyecek kadar ileri gittiler. Ayrıca "Fethi Bey, reisicumhur olmak istiyor” dedikodusunu yaydılar. Vehme kapılan Gazi, SF’ninipini çekti.
Fethi Bey, seçim yolsuzluklarını Meclis'e taşıdı ve 6 Kasım’da Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) hakkında gensoru verdi. Kürsüye peş peşe çıkan HF milletvekilleri, Şükrü Bey’i değil, Fethi Bey’i suçladılar. Fethi Beykendinden istenilenianladı. Fesh istidasını 17 Kasım 1930’da Dâhiliye Vekâleti’ne verdi. Böylece 98 günlük danışıklı dönüş sona erdi.Eski sistemedönüldü. İsmet Paşa, dersini almış şekilde tekrar başvekil oldu.
Böylece Gazi, hem iktisadî sıkıntılar sebebiyle bunalmış halkın kızdığı HF’yenefes aldırmayı; hem siyasî rakip gibi gördüğü İsmet Paşa’yagözdağı vermeyi; hem degizli muhalifleriniortaya çıkarmayı hedeflediği projesini muvaffakiyetle tamamladı. Birkaç gün sonra, belediye seçimlerinde SF’nin kazandığıMenemen’de patlak veren meşhur zabıta vak’ası, ömrü 98 gün süren SF’nin kapatılmasına da mazeret gösterildi. 15 sene sonraDemokrat Parti’nin kuruluşu da aynı şartlar altında cereyan etmiş; ancak seyri farklı olmuştur.
 
 
Spot
"İstifa etmeyecek misiniz?"
 
Hamdi Başar,Atatürk'le Üç Aykitabında anlatıyor: Samsun’da Vali Kâzım Paşa, seçimlere serbestlik tanımış; HF burada tam bir hezimete uğramıştı. SF kapatıldıktan sonra Gazi Samsun’a geldi. Ziyafet sırasında Gazi “Reis nerede?” deyince bulup getirdiler. Arada şu muhavere geçti:
-Ne o reis beyefendi rakı günah diye içilmiyor mu?
-Hayır efendim, yemek yemiş bulundum da.
-Ya, demek geleceğimizi bilmiyordunuz?
-Yok efendim. Teşrif-i devletinize bütün halkla beraber bendeniz de muntazırdım.
-Şu hâlde beraber yemek yiyeceğimizi düşünmediniz?
-Evet efendim. Bendeniz de o şerefe nail olmak ümidinde idim, fakat çağrılmadım.
-Artık feshedilmiş bir fırkanın belediye reisi olarak vazifenize devam etmek istemezsiniz?
-Bu seçim, halkın şahsıma itimadı şeklinde tecelli etmiştir. İstifa edersem, halkın teveccüh ve itimadına karşı nankörlük etmiş olurum. Benim bu vazifede kalmam arzu buyurulmuyorsa, seçimi feshediniz.
-Arzu ettiğiniz gibi olsun.
Hâsıl olan soğuk hava üzerine reis ayrıldıktan sonra, Gazi, valiye dönerek;“Reis seçtiğiniz adamın yaptıklarını gördünüz mü? Her şeyden evvel terbiyesiz. Şehirlerine misafir geliyoruz; soframıza yemek yiyerek geliyor. İçki ikram ediyoruz, içmiyor. Sonra da biz kalkmadan defolup gidiyor.”İki gün sonra hem vali vazifeden alınmış; hem de seçim feshedilerek reise işten el çektirilmiştir...

YORUM YAZ




Yazarın Diğer Makaleleri

BİR AVUÇ DOLAR İÇİN

  Doların 1 liraya denk olduğu 1930’larda yaptığı Amerika seyahatini bir gazeteci, yıllar evvel “Türk Parasına Şapka Çıkarıldığı Günler” serlevhası altında neşr...

Türkiye-Amerika münasebetleri BİR DARGIN, BİR BARIŞIK

Amerika, II. Cihan Harbi’nden sonra, komünizm ve Kızıl Rusya tehlikesine karşı bir emniyet supabı olarak gördüğü Türkiye’ye yakın alâka göstermiştir. Ama bu alâka, ...

ŞERBETİN ALTIN ÇAĞI

Bir yaz günü Yeniçeri Ocağı'nı ziyaret eden Kanuni Sultan Süleyman’a serin şerbet ikram edilir. O da tasın içini altınla doldurup iade eder. Bu bir âdet hâlini alır...
Tüm Yazıları

Hakikat Kitabevi Yayınları

Tam İlmihal Seadeti Ebediyye
Mektubat Tercemesi
İslam Ahlakı
Kıyamet ve Ahiret
Namaz Kitabı
Cevab Veremedi
Eshabı Kiram
Faideli Bilgiler
Hak Sözün Vesikaları
Herkese Lazım Olan İman
İngiliz Casusunun İtirafları
Kıymetsiz Yazılar
Menakıbı Cihar Yarı Güzin
Şevahidün Nübüvve
Fahrettin Tacar Eğitim Vakfı İhlas Vakfı Hakikat Kitabevi İhlas Koleji İrfan Turizm Dinimiz İslam Huzur Pınarı Altın Çınar Genç Girişimciler Kulübü Adem Eğitim Kültür ve Sosyal Hizmetler Derneği Bülent Gençer Vakfı