Saadet Güneşi : Seadeti Ebediyeye Kavuşturacak İlmi ve Dini Bilgiler

Borç yiğidin kamçısı mı? ŞU OSMANLI BORÇLARI MESELESİ

Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci

Tarih: 2018-10-08 / Hit: 33

Sultan Abdülhamid, Düyûn-ı Umumiye idaresini kurmakla dış borçları indirtmeye ve fâizlerini kaldırtmaya muvaffak oldu. Böylece devleti mutlak bir uçurumun kenarından aldı...
 
“Borç yiğidin kamçısıdır” derler. Halbuki Hazret-i Peygamber,“Borç, azaptan bir parçadır”buyurduğuna ve İslâmiyette ihtiyacı olana borç vermek çok sevab olduğu hâlde, zaruretsiz borç almak kötülendiğine göre, bu sözzüğürt tesellisiolsa gerek.
 
Evvela iç borç
 
Osmanlı Devleti asırlarcakendine mahsusmuntazam bir iktisadî sistem tatbik etmiş; geliri kadar harcamış; kendi yağıyla kavrulmuştur. Bitmeyen Rus harbleri üzerine 1775’teiç borçlanmaya gidildi. Gümrük, maden, liman gibi hazine gelirleri (mukâtaalar) hisselere ayrılarak,kâr getiren tahvillergibi halka satıldı.
Amabeklenen faydayıtemin edemedi. Bu ara bir Müslüman hükûmet olanFas Sultanlığı’ndan borç alınmak istendiyse de, vazgeçildi. Sultan II. Mahmud zamanındaki siyasî hâdiseler ve harbler sebebiyle devlet iyicemalî sıkıntıyadüştü. HalefiSultan Abdülmecidzamanında 1839’da bir dâhilî istikraz (iç borçlanma) olarak ilk defakâğıt para(kâime) çıkarıldı. Bu aslında yıllık %8 kârlı birhazine tahviliidi.
 
Borcu borçla ödemek
 
Kırım Harbi’nin mâliyeye getirdiğiyüksebebiyleReşid Paşa’nın sadrazamlığı sırasında 1854’te ilk defa birhâricî istikraz(dış borçlanma) yapılarak devletin bazı gelirleri karşılık gösterilmek suretiyle İngiltere ve Fransa’danborçalındı. Bu meblağ3 milyonsterlindir.
Yaygın kanaatin aksine, dış borçlar, Dolmabahçe gibi saraylara harcanmış değildir. Bu masraf, 5 milyon lira tutanemisyon farkından karşılanmıştır Metal paranın, nominal değeri ile baskı masrafı arasındaki emisyon farkı, hazinenin geliridir. Böylece memleket birsanat eserikazanmış; bu kadar paramilletin cebinegirerek binlerce ailenin yüzü gülmüştür. Saray yapmak bir israf değil, ihtiyaçtır.
Sultan Aziz zamanındaaskerî masraflarıngittikçe artması üzerine devletin muntazam borçları200 milyonlirayı bulmuştur. Bunun içinsenede 14 milyonre’sü’l-mal akçesi (bir nevi fâiz) ödenmektedir. Bütçe açığı da5 milyonliradan fazladır.
Artık borcu borç ile ödemekten başka bir şey yapılamamaktadır. Hâricî istikraz bulunamadığı zaman, Galata bankerlerindenağır şartlarlaborç alınmaktadır. Bilhassa Bosna ve Hersek isyanı, hazinenin kökünekibrit suyuekti.
 
Ve iflas ilanı
 
Rusya taraftarlığı sebebiyleNedimofdiye anılan ve siyaset icabı zaman zaman hükûmete getirilen Sadrazam Mahmud Nedim Paşa, 1876 senesi Ramazan ayında,Rus sefiri İgnatief’in telkinive Adliye Nâzırı Midhat Paşa’nın teşvikiyle birtenzil-i fâizkararı aldı.
Midhat Paşa ve ekibi, o gece, sarraflarıyla anlaşıp elindeki konsolidi külliyensatmış; 2 saat sonra iflas kararı ilan olunduğunda birservetkazanmışlardır. Diğer nâzırlar da böyle hareket etmiş; sadeceSultan Azizbu şerefsizlikten uzak durarak 2 milyon lira kaybetmiştir.
Ramazan Kararnâmesiile dış borç faizlerinin yarısı 5 sene müddetletenziledilmiş; bu 7 milyonun 5’i bütçe açığına, 2’si askerî masraflara tahsis olunmuştur. Halbuki devletin vaziyeti geri kalanı bile ödeyecek hâlde değildi. O zaman için böyle bir tedbir belkizarurîidi ama, alâkadar devletlerle alacaklıların resmî ve yazılımuvafakati alınmadanbu yola gidilmesifelâketolmuştur.
Devletin iflâsının ilanı demek olan bumoratoryumüzerine, bilhassa baş alacaklılar İngiltere ve Fransa olmak üzere, Avrupa’da büyükinfiâldoğdu. İçeride ve dışarıda Osmanlı hisselerini almış olanlar iflâs etti. Bu da devlet ve -sanki mesul oymuş gibi- padişah hakkında birnefrethâsıl etti. Devletin dünya nezdinde zerre kadar itibarı kalmadı. Borç alma imkânı da kalmadı. İgnatiyef böylecemaksadına kavuşmuşoluyordu. Bu vesileyle global sermaye, Sultan Aziz’i tahtından ve canından etmiştir.
 
İndirilen borç
 
Midhat Paşa’nın memleketi sürüklediği 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) sebebiyleGalata SarraflarıveOsmanlı Bankası’ndan borç alındı. Sultan II. Abdülhamid, gerek bu harb ve gerekse amcasının son zamanlarından beri devam eden Rumeli isyanları yüzünden büsbütün artan birmalî buhranavâris olmuştu. Büyük bir müzâyaka (darlık) içindeki devlet hazinesinin içte ve dışta hiçbir itibarı kalmamıştı.
Osmanlı hükûmetine 93 Harbi’nden dolayı Rusya’ya74 milyon lira tazminatödemesi kesilmişti. Padişah, bunun 40 milyonunu, Kırım Harbi’nde Rusya’nın ödemesi gereken, ancak o zamana kadar ödenmeyen tazminata mukabil tutulmak üzere indirtti; kalanının yılda 350 bin liralıktaksitler hâlinde ve faizsiz ödenmesinikabul ettirdi.
Padişah, hem hazineninitibarını iadeetmek, hem de harbi bitiren Berlin Muahedesi ile bir tesviye suretine bağlanacağı taahhüd edilen dış borçlar yüzünden devletin başına birgaile açılmasınıönlemek istedi.
1879’da Osmanlı Bankası ve Galata bankerlerinden bir heyetle anlaşarak, dış borçlara karşı senede 1.350.000 lira ödemek üzererüsum-i sittedenilen müskirat (ispirto), balık, tuz, harir (ipek), tütün ve evrak-ı sahiha (damga) vergilerinin hâsılâtını,mültezim(tahsildar) mevkiine geçen bu heyete bıraktı.
Bir yandan da umumi borçlardanhazine lehine tenzilatyapmak üzere ecnebi tahvil hâmillerinin gönderdiği mümessillerle müzâkereye girişti. 1881 senesinde, hicrî senenin ilk ayı içinde neşredildiği içinMuharrem Kararnâmesiadı verilen bir6 maddelik taahhüdnâmeile borçlar birleştirildi.
 
Ve Düyûn-ı Umumiyye
 
O tarihe kadar devletin birikmiş dış borcu252.801.885 Osmanlı lirasıidi. Rüsum-i sitteye, Kıbrıs ve Şarkî Rumeli vergileri eklenerek, milletlerarası birDüyûn-ı Umumiyyeidaresi kurulmasına mukabil, borçlardan 146.364.651 liratenziledildi; teminat gösterildiği için umumi borçlar neredeyseüçte birineindi.
Adı geçen vergilerin idaresi ile iç ve dış borçların tesviyesi, böyleceDüyûn-ı Umumiyye Müdürlüğü’ne bırakıldı. Bu, devletinmalî istiklâline uygun olmamakla beraber, borç yekûnunun üçte birine inmesi, büyük bir müdahale vesilesinin ortadan kalkması ve nihayetmalî itibarın iadesi, müflis devlet için çok mühim ve hayırlı bir kazanç olmuştur.
Düyûn-ı Umumiyye idaresinde, 1’er tanesi İngiltere, Fransa, Avusturya, Rusya, Almanya ve İtalya’dan, 2 de Osmanlı olmak üzere7 âzâvardı. Âzâlık müddeti 5 sene idi. Bugün Cağaloğlu’ndaİstanbul Erkek Lisesiolan binada profesyonel bir usulde faaliyet yürütürdü. 20’den fazla şehirde ekserisi Osmanlı 5 binden fazla memuru vardı. Osmanlı bürokratları,malî disiplinibu sayede öğrendiler.
Gelirleriniarttırmakadına, Bursa’da ipekçiliğin inkişafı; balıkçılığın desteklenmesi; Gemlik, Mürefte, Mudanya limanlarının açılması, Konya ovasının sulanarak genişletilmesi gibi faydalı projeler de yürüterek memleketin kalkınmasındamüsbet roloynamıştır. Maliyenin bozuk olması, ekonominin kötü olduğu manasına gelmez. İkisi ayrı şeylerdir.
 
Devletin haysiyeti
 
1903’te32.738.772 liraborç kalmıştı. 30 senelik bu devirde dışarıdan alınan 59 milyon lira, eski borçların ödenmesi, bütçe açığının kapatılması, askerî ihtiyaçlar vedemiryollarına harcandı.
Sultan Abdülhamid, Düyûn-ı Umumiye idaresini kurmakla devleti uçurumun kenarından almıştır. Tahttan indirildiğinde (1908),dış ticaret %4,3 fazlavermiş;millîgelir %1,5artmıştı. TarihçiBedii Şehsuvaroğluder ki: “Düyûn-ı Umumiyye İdaresi, devletinhaysiyetini korumak, milletinyarınını emniyetaltına alabilmek ve bu dağınık borçlarıbir elde toplamakiçin kurulmuştur.”
İttihatçılarmemleketi tekrar borç batağına sürükledi;10 seneiçinde geride45 milyonu dış borçolmak üzere269 milyon liraborç taktılar!..Lozanile bu borçlar, Osmanlı Devleti’nden ayrılan devletleretaksimedildi. Türkiye’ye düşen 107 milyon lirataksitlendirildi; sonra damalolarak ödenmesi kabul edildi.
Yeni rejim, imparatorluğun her şeyini reddetmiş; amaborçlarını kabullenmekzorunda kalmıştır.Bolşevikler, Rusya’da iktidarı ele geçirince,Çarlıkborçlarını üstlenmeyi reddetmişti. 1990’dan sonra komünizmin yıkılmasıyla,Yeltsinzamanında Rus hükûmeti,dış dünyaile dostâne münasebet kurabilmek adına bu borçları ödemeyi kabul etmiştir.

YORUM YAZ




Yazarın Diğer Makaleleri

ATATÜRK’ÜN VASİYETİ VE CHP

Gazi’nin serveti ve mallarını CHP’ye bıraktığı vasiyeti, münakaşa mevzuu olmuştur. Bu vasiyetin iptali ve malların hazineye iadesi mümkün müdür?   Osmanlı D...

İŞ BANKASI VE CHP

Gazi’nin CHP’ye vasiyet ettiği İş Bankası hisseleri öteden beri münakaşa mevzuu olmuştur. Bu hisselerin kaynağı daha da enteresandır...   Cihan Harbi’nde Os...

Borç yiğidin kamçısı mı? ŞU OSMANLI BORÇLARI MESELESİ

Sultan Abdülhamid, Düyûn-ı Umumiye idaresini kurmakla dış borçları indirtmeye ve fâizlerini kaldırtmaya muvaffak oldu. Böylece devleti mutlak bir uçurumun kenarında...
Tüm Yazıları

Hakikat Kitabevi Yayınları

Tam İlmihal Seadeti Ebediyye
Mektubat Tercemesi
İslam Ahlakı
Kıyamet ve Ahiret
Namaz Kitabı
Cevab Veremedi
Eshabı Kiram
Faideli Bilgiler
Hak Sözün Vesikaları
Herkese Lazım Olan İman
İngiliz Casusunun İtirafları
Kıymetsiz Yazılar
Menakıbı Cihar Yarı Güzin
Şevahidün Nübüvve
Fahrettin Tacar Eğitim Vakfı İhlas Vakfı Hakikat Kitabevi İhlas Koleji İrfan Turizm Dinimiz İslam Huzur Pınarı Altın Çınar Genç Girişimciler Kulübü Adem Eğitim Kültür ve Sosyal Hizmetler Derneği Bülent Gençer Vakfı